Krótka historia lalki

By Vanillia

Pierwsze lalki

Dokładnie nie wiadomo, kiedy w historii świata lalka pojawiła się po raz pierwszy. Prawdopodobnie lalki towarzyszyły nam od zawsze, chociaż początkowo pełniły inne funkcje niż współczesne im zabawki. Pierwsze figurki sprzed 30 tys. lat odkryto w grobowcach dorosłych, stąd domysły jakoby pełniły one funkcję kultową. Postacie pochodzące z Egiptu, Grecji i Rzymu wykonane były z kamienia, gliny, drewna i skór, rzadziej z kości. Były malowane i ubrane, miały też włosy i ozdoby. Niektóre posiadały także ruchome kończyny.

Lalka w czasach średniowiecza

Lalki z czasów średniowiecznych nie były już tak dokładnie wykonane jak ich starożytne poprzedniczki. Nie posiadały też prawie w ogóle zdobień. Cechowała je prostota wykonania i niewielkie rozmiary. Te, które powstawały z gliny miały bardziej ludzką postać, niż figurki wykonane z płaskiego kawałka drewna. Na ziemiach polskich najstarszą odnalezioną lalką jest lalka pochodząca z wyspy Wolin, wykonana z patyczka, jedynie z zaznaczoną głową i nogami. Jej pochodzenie datuje się na okres między IX a XII wiekiem. Prawdopodobnie lalki tego typu nazywano „łątkami”. Nazwa „lalka” w Polsce pojawiła się dopiero w wieku XVIII. Lalki pochodzące z końca średniowiecza zaczęły pojawiać się także w formie kukiełek, które służyły w przedstawieniach jarmarcznych i misteryjnych. Szczególnie interesujące są te, przedstawiające konkretne postaci z Ewangelii.
Papier-mâché (z fr.) – dająca się formować, twardniejąca po wysuszeniu masa z rozdrobnionego i rozmiękczonego w wodzie papieru (makulatury) z dodatkiem substancji wiążących: kleju, gipsu oraz uszlachetniających: kredy, barwników i konserwujących.

Lalki na specjalne zamówienie

W Renesansie nastąpił przełom w produkcji lalek, a to za sprawą pojawienia się nowego materiału, z którego zaczęto je wytwarzać – papier mâchè. Z masy tej tworzono kończyny i głowę, natomiast korpus był szmaciany. Takie zabawkowe lalki przeznaczone były dla wyjątkowych klientów i powstawały zazwyczaj tylko na zamówienie. Często tworzone były na podobieństwo przyszłej właścicielki, co odzwierciedlał strój z drogich materiałów i fryzura wykonana z ludzkich włosów lub włosia końskiego.

Produkcja lalek na skalę masową

W XVII wieku lalki zaczęto produkować na o wiele większą skalę. Do tego celu powstawały specjalne zakłady rzemieślnicze, w których je ręcznie wykonywano i rzeźbiono. Lalki produkowano głównie z drewna sosnowego lub wosku, do którego dodawano pigmentu i tłuszczu zwierzęcego, żeby jak najbardziej przypominał ludzką skórę. Często wosk ceniony był wyżej niż drewno, ponieważ łatwiej było wykonać z niego twarz z charakterystycznymi jej rysami. Lalkę albo w całości wytwarzano z wosku, albo tylko jej głowę, natomiast już tułów robiono z tkaniny. Większość z wykonywanych w tamtym okresie lalek miało ręce złożone w geście modlitwy, co by wskazywało na ich religijny charakter, dopiero jakiś czas później zyskały funkcję dekoracyjną.
W wieku XIX powodzeniem w produkcji lalek zaczęła cieszyć się porcelana, szczególnie chińska, która okazała się delikatniejsza i gładsza niż duńska czy francuska, za czym szła też jej wyższa cena.

Większa dostępność lalek dla „zwykłych” ludzi

W 1880 roku lalki zaczęły pojawiać się nie tylko na bogatych dworach, ale też w zwykłych domostwach, jednak wyglądem zasadniczo różniły się od siebie. Te dla tłumu były samymi główkami z masy papierowej, ale właściciel mógł samodzielnie wykonać resztę ich ciała oraz ubrać je według własnego gustu. Główki tych lalek były odciskane przez rzemieślników w mosiężnych matrycach, a potem je malowano. Te pomalowane na czarno nazywano mulatkami lub negrami.

W XIX wieku w Europie Północno – Zachodniej zaczęto wykonywać tzw. lalki biskwitowe, z masy ceramicznej, która jednak była mniej trwała niż porcelana. Dlatego najczęściej z biskwitu robiono tylko główkę lalki, natomiast resztę ciała z innych, bardziej trwałych materiałów. W tym też okresie pojawiły się tzw. „fashion dolls” przedstawiające panujące w modzie trendy. Lalki te można było rozbierać i ubierać w samodzielnie zaprojektowane i uszyte stroje, wzorując się na projektach zamieszczanych w specjalnych do tego celu pismach z wykrojami.